Wszędzie o nim słychać, politycy o nim mówią, niektórzy grzmią, że trzeba go zlikwidować, bo dusi naszą gospodarkę i rujnuje nasze portfele.. Ale czym właściwie jest ETS? Jak to działa? Dlaczego ETS stał się jednym z częściej poruszanych tematów w kontekście cen energii i inflacji, które chyba wszyscy odczuwamy?
ETS (z ang. Emissions Trading System) to system handlu emisjami CO₂. W skrócie oznacza to, że firmy - aby działać w Europie - muszą posiadać specjalne pozwolenia (uprawnienia), jeśli chcą emitować dwutlenek węgla do atmosfery. Co to oznacza w praktyce? Czy każdy go płaci? Teoretycznie nie - tylko większe firmy - które emitują dwutlenek węgla. W rzeczywistości jednak płacimy wszyscy, od najbogatszych po najbiedniejszych. Dlaczego? Między innymi o tym będzie ten artykuł.
ETS to unijny system - program mający wymusić na krajach Unii Europejskiej - przekształcanie gospodarki w mniej emisyjną, tzn. taką, która emituje mniej zanieczyszczeń i mniej dwutlenku węgla. Brzmi dobrze, cel szlachetny, ale w praktyce jest już nieco gorzej. Jak ma zmusić te kraje do odejścia od rozwiązań wysoko emisyjnych? Stosując zasadę: ,,Emitujesz CO2? Musisz zapłacić".
ETS ma ograniczać emisję gazów cieplarnianych. Działa on na zasadzie „limit i handel”:
Łatwo zauważyć, że mechanizm ETS nosi w sobie oprócz blokowania emisji CO2 - także mechanizm blokujący rozwój firm, bo w wielu branżach, np. w hutnictwie, ciepłownictwie czy wielu gałęziach produkcji rozwój musi oznaczać zwiększanie emisji. W ten sposób powodujemy, że np. europejskie stalownie nie będą mogły konkurować z Chinami i z czasem w zasadzie w większości znikną. To jest niestety jednak tylko jeden z wielu przykładów.
ETS nie jest więc ani magicznym środkiem do przekształcenia gospodarki, ani czystym złem w swoim pierwotnym założeniu. Jest przykładem niedziałającej biurokracji i braku sprawczości elit, czymś co osiąga skutek inny niż zamierzony i obok jakiegoś pożytku powoduje dużo większe szkody. Jest też niestety przykładem ignorancji elit rządzących UE, nie rozumiejących prostych praw ekonomii, czy potrzeby konkurencyjności Europy w zmieniającym się świecie, w dobie rywalizacji geopolitycznej z USA i Chinami, z której to w zasadzie chyba już pomału wypadliśmy.
Wreszcie na koniec - ETS jest niestety, pomimo dobrych celów w warstwie deklaratywnej - przykładem myślenia dogmatycznego, które nie dopuszcza innej argumentacji i ogranicza swoje myślenie jedynie tylko do kwestii klimatycznych czy ekologicznych, z pominięciem innych aspektów.
Dostępny, ale nie we wszystkich wariantach.
Jest to związane z kwestią ochrony klimatu, która była głównym punktem lewicującej agendy UE - w ostatnich latach. Powodów deklaratywnie było wiele:
ETS to jedno z najważniejszych narzędzi, żeby to osiągnąć cele klimatyczne w rozumieniu UE. Na papierze wygląda to logicznie, ale niestety osiągnięto też coś innego - uderzono w konkurencyjność europejskiego przemysłu. ETS okazał się kulą u nogi europejskich firm, które straciły zdolność konkurowania z firmami z Azji czy USA. Jest to jedna z przyczyn ogromnego kryzysu, jaki widzimy choćby w przemyśle niemieckim i rozlewającego się po całej Europie.
W ten sposób - osiągnięto ograniczenie emisji, bo z pewnością zamknięcie fabryki oznacza ograniczenie emisji do zera. Niestety również miejsc pracy. Firmy płacące opłaty, których nie ma w Chinach czy w USA - nie wytrzymują konkurencji.
Większe firmy w Europie poprzez ETS zostały zmuszone do kupowania uprawnień do emisji dwutlenku węgla. Mechanizm miał być więc prosty - firmy te, typu np. elektrociepłownie, huty, fabryki a nawet duzi przewoźnicy czy linie lotnicze miały w zamyśle stwierdzić, że zamiast ponosić koszty ETS lepiej inwestować te środki w nowe, czyste technologie, nie emitujące dwutlenku węgla. Tyle tylko, że jest to myślenie życzeniowe. Koszty ETS są relatywnie wysokie, szczególnie jak na kondycję finansową wielu firm. W momencie, gdy zostały obciążone nowymi opłatami - w praktyce w wielu wypadkach odebrano im możliwość inwestowania w nowe technologie, bo na to potrzebne są pieniądze. Nie trzeba być ekonomistą by wiedzieć, że tylko firmy dysponujące nadwyżkami inwestują i rozwijają się. W ten sposób paradoksalnie wielu firmom możliwość ewoluowania w kierunku nowszych technologii - właśnie w ten sposób zabrano.
W rzeczywistości ekonomicznej Europy tylko część firm jest w stanie zarówno przyjmować na swoje barki nowe opłaty i jednocześnie inwestować w OZE zgodnie z życzeniami elit europejskich, pomimo raczej wzrastających obciążeń podatkowych w większości krajów UE. Sam ETS podatkiem oficjalnie nie jest, ale w zasadzie niczym się to technicznie nie różni od nowego podatku od prowadzenia dużej działalności, ponieważ w wielu branżach bez emisji po prostu działalności nie ma. Nie ma np. czystych technologii, które pozwolą na hutnictwo bez piecy hutniczych.
Zapewne w niektórych przypadkach ETS zmusił lub przekonał firmy do rozglądania się nowymi technologiami, trudno jednak dysponować tu realnym pomiarem. Jednak odbiór społeczny jest inny, bardziej widzi się degradację przemysłu i upadek firm. Symbolem jest chyba niemiecka branża motoryzacyjna, która była motorem napędowym dla gospodarki Niemiec, a po części generowała miejsca pracy także w innych krajach Europy, np. ważnym dostawcą komponentów była Polska oraz Czechy. Bilans ciężko jest stworzyć, bo ETS nie jest jedynym powodem upadku firm - chorobą europejskiej gospodarki jest rozrost biurokracji, wysokie opodatkowanie i podążanie w kierunku planowania centralnego. Wielu ma jednak wrażenie, że bilans ETS już jest tragiczny i koszty tak prowadzonej transformacji energetycznej są ogromne, sprowadzają Europę do roli skansenu gospodarczego i najmniej konkurencyjnego z rozwiniętych kontynentów.
W ten sposób postulat likwidacji ETS trafił na sztandary wielu europejskich partii i ruchów konserwatywnych, prawicowych i centrowych, które wydaje się, że mają szansę na ofensywę polityczną w najbliższych latach. Będzie to miało duże konsekwencje polityczne i społeczne, także dotyczące samej integracji europejskiej.
Być może pomyślałeś - dobrze, że mniejsze firmy nie emitujące dwutlenku węgla nie są objęte ETS - i w zasadzie niech martwią się o to duże firmy. Niestety nie jest to trafione myślenie. Wszyscy, żyjąc w cywilizowanych kraju, korzystając z samochodu, środków komunikacji, przetworzonego jedzenia, odzieży, zamawiając w internecie i korzystając z ogrzewania - jesteśmy poddani negatywnemu wpływowi ETS na gospodarkę i ceny. ETS zawiera mechanizmy inflacyjne - które dotykają każdego, nawet jeśli chodzisz piechotą i kupujesz jedynie najprostsze produkty w sklepiku osiedlowym.
Całość zaczyna się od elektrociepłowni i elektrowni. W wielu krajach nadal stosuje się paliwa kopalne i muszą one emitować CO2, aby mogły pracować i dostarczać prąd czy ciepło - ludziom i firmom. Z tego powodu w każdym kraju Europy spodziewane są w najbliższym czasie serie podwyżek cen elektryczności, w części krajów już były, w innych rządy stosowały czasowe mechanizmy zamrożenia cen, aby móc przeciwdziałać zbyt szybkiemu wzrostowi cen za rachunki.
Tu nie chodzi o to, że komuś wzrośnie rachunek za ogrzewanie pompą ciepła lub rachunek za prąd. Drożenie prądu = drożenie praktycznie wszystkich produktów. Dlaczego? To prosty mechanizm ekonomiczny. Jeśli produkty kupujesz w sklepie - a sklep zapłaci wyższe rachunki za prąd, będzie musiał podnieść ceny. Przecież nie będzie mógł do tego interesu dokładać. Jeśli kupujesz chleb - to pamiętaj, że jest on wypiekany w piekarniach w piecach elektrycznych. Jeśli chcesz pojechać do hotelu i skorzystać z klimatyzacji - musisz wiedzieć, że hotel będzie musiał rosnące koszty energii doliczyć do Twojego rachunku. Taśmy produkcyjne, urządzenia elektryczne, ogrzewanie w firmach - rosnące koszty działalności firmy będą musiały doliczyć do cen swoich produktów lub usług, inaczej musiałyby zbankrutować.
Pomijając fakt, że przez ostatnie lata forsowano przechodzenie na ogrzewanie elektryczne np. na pompy ciepła, które jednak zużywają sporo prądu - to elektrociepłownie czy gazownie dostarczające gaz do naszych mieszkań - również są objęte ETS.
Z całą pewnością ETS uderzy w ostateczne ceny ogrzewania, niezależnie od tego czy mamy ogrzewanie gazowe, pompę ciepła, ogrzewanie miejskie, czy piec na pellet lub biomasę (tak, wytwarzanie peletu również wymaga drożejącej energii elektrycznej). W wielu krajach już występują skoki cen.
Rafinerie i koncerny paliwowe niestety są jednym ze sztandarowych celów ETS i już wiadomo, że w miarę jego wdrażania będą musiały przerzucić część kosztów na konsumentów. Podobnie jak z typowym mechanizmem inflacyjnym, podobnie jak w przypadku prądu czy energii cieplnej - nie chodzi tu tylko o to ile zapłaci zwykły Europejczyk na stacji benzynowej, to oczywiste, że więcej..
Stara prawda o ekonomii mówi, że w nowoczesnej gospodarce, gdy drożeje paliwo - drożeje wszystko. Nawet gdyby ETS nie uderzał w ceny prądu dla piekarni produkujących chleb - chleb na koniec trzeba przecież rozwieźć do sklepów, a proces zaczyna się od dostarczenia mąki do piekarni i zebrania zbiorów przez rolników na polach. Chleb zdrożeje tak czy owak, ale jest tylko symbolem, bo zdrożeje w ten sposób praktycznie każdy produkt.
Nowoczesna gospodarka zużywa ogromne ilości benzyny i oleju napędowego. Co dzień niezliczone tiry transportujące towary, jeżdżą z Polski do Hiszpanii, z Francji do Grecji czy z Estonii do Włoch. Jak wzrost cen paliw wpłynie na ceny transportowanych w ten sposób lodówek, telewizorów, odzieży, żywności czy części samochodowych - to oczywiste. Czy zdziwimy sie, że któregoś dnia okaże się, że te rzeczy łatwiej i taniej sprowadzić z Azji, gdzie nie ma ETS? Czy zdziwimy się, gdy w Europie nie będzie już produkcji stali - bo ostatnie przedsiębiorstwo wyniesie się do Chin, Turcji lub na Ukrainę - i tam spokojnie będzie kontynuowało działalność, już bez ETSu? Cy nasza pozycja w świecie się poprawi? Czy powietrze na świecie wtedy się poprawi, a Europa uzna, że zrobiła ważny krok do przodu?
Alternatywne koszty ETS odnoszą się do wydatków i obciążeń finansowych, jakie przedsiębiorstwa oraz gospodarki ponoszą w związku z funkcjonowaniem systemu handlu uprawnieniami do emisji, takiego jak EU ETS. Obejmują one nie tylko bezpośredni zakup uprawnień do emisji CO₂, ale także koszty pośrednie, takie jak wspomniane wzrosty cen energii, inwestycje w technologie niskoemisyjne czy konieczność dostosowania procesów produkcyjnych. To już wiemy.
Alternatywne koszty ETS są jednak mogą również oznaczać utracone możliwości inwestycyjne i technologiczne, gdy środki finansowe są kierowane na spełnienie wymogów środowiskowych zamiast na rozwój przedsiębiorstwa - pomimo, że w pewnej dłuższej perspektywie system ten może jednak stymulować innowacje oraz przyczyniać się do transformacji energetycznej i ograniczenia emisji gazów cieplarnianych.
Warto jednak zwrócić uwagę, że w tym samym czasie gdy trwa rewolucja technologiczna AI - rewolucja na miarę XVIII-wiecznej rewolucji przemysłowej - świat prześciga się w nowych rozwiązaniach w zakresie półprzewodników, Europa w zasadzie już skończyła rywalizację w tym zakresie. Jest w zasadzie jedynie odbiorcą technologii stworzonych przez USA i Chiny lub Tajwan. W Europie jest właściwie tylko 1 firma, która na dużą skalę uczestniczy w tej rewolucji (jest to holenderski ASML dostarczający maszyny litograficzne do produkcji półprzewodników).
Dlaczego tak nowoczesne firmy Europę omijają, pomimo tego, że posiada one dobre kadry? ETS jest jednym z powodów.
System handlu uprawnieniami do emisji, taki jak EU ETS, posiada oczywiście wiele istotnych zalet dla środowiska. Przede wszystkim umożliwia ograniczanie emisji gazów cieplarnianych poprzez wprowadzenie limitów i mechanizmów rynkowych, które motywują przedsiębiorstwa do redukcji emisji. Dobre jest to, że można odsprzedać niewykorzystany limit emisji, toteż firmy, które realnie inwestują w nowe technologie mogą docelowo zaoszczędzić na opłatach ETS. To jednak zaleta obusieczna - bo z niej skorzystają tylko bogaci.
Dzięki elastyczności systemu firmy mogą wybierać najbardziej opłacalne metody ograniczania emisji, co sprzyja efektywności kosztowej. ETS wspiera także rozwój innowacyjnych technologii niskoemisyjnych oraz przyspiesza transformację energetyczną. Dodatkowo generuje dochody dla państw z aukcji uprawnień, które mogą być przeznaczane na inwestycje w ochronę klimatu i modernizację gospodarki - ale chyba należy przyznać, że jeśli szereg firm upadnie lub nie rozwinie się przez ETS, to i ta zaleta wpływów do państwa będzie w pewnej perspektywie niezauważalna.
No, ale jak to czasem bywa, elity bywają nieco oderwane od rzeczywistości i gdy dany system nie działa to zamiast go korygować, uznają, że będzie działał gdy się go rozszerzy. Tak jest i z ETS, toteż Unia Europejska stworzyła już jego rozszerzenie, czyli ETS2.
ETS2 to nowy system handlu emisjami wprowadzany w ramach rozszerzenia EU ETS, który obejmuje sektory transportu drogowego oraz budynków. Jego głównym celem jest ograniczenie emisji CO₂ w obszarach dotychczas mniej regulowanych, poprzez wprowadzenie ceny emisji paliw wykorzystywanych w ogrzewaniu oraz transporcie. W praktyce oznacza to, że dostawcy paliw będą zobowiązani do zakupu uprawnień do emisji, co może przełożyć się na wzrost kosztów energii dla końcowych użytkowników. Jednocześnie ETS2 ma zachęcać do poprawy efektywności energetycznej budynków (w zgodzie z inną dyrektywą EPBD), rozwoju odnawialnych źródeł energii oraz przechodzenia na bardziej ekologiczne środki transportu, wspierając długofalową transformację klimatyczną.
ETS 2 to duży cios w finanse przeciętnego Europejczyka, bo działa w sposób bezpośredni.
Na ten moment mimo fali krytyki i zmian w myśleniu - przyszłość systemu handlu emisjami, takiego jak EU ETS i ETS2, wydaje się stabilna, choć niepozbawiona wyzwań. Aktualne władze UE z Ursulą von der Leyen nie myślą o likwidacji ETS, czy nawet jego poluzowaniu.
System ten od lat stanowi kluczowe narzędzie polityki klimatycznej Unii Europejskiej i jest stopniowo rozwijany oraz rozszerzany, m.in. poprzez wprowadzenie ETS2. Mimo krytyki związanej z rosnącymi kosztami dla przedsiębiorstw i gospodarstw domowych, ETS wykazuje według UE wysoką skuteczność w redukcji emisji oraz stymulowaniu inwestycji w technologie niskoemisyjne. Jego dalsze funkcjonowanie będzie jednak zależało od równowagi między celami klimatycznymi a akceptacją społeczną i konkurencyjnością gospodarki, co może prowadzić do kolejnych reform, ale raczej nie do całkowitego odejścia od tego mechanizmu.
Dużo zależy tutaj od serii wyborów w Europie w latach 2026-2029, w których przewiduje się, że do władzy w wielu krajach dojdą ugrupowania bardziej prawicowe i konserwatywne - a więc sceptyczne do ETS. Wśród nich ETS bywa utożsamiany wręcz z symbolem powolnego upadku Europy. Szczególnie wybory francuskie w 2027 są tutaj ważne, ponieważ zwycięstwo sił sceptycznych w stosunku do ETS i polityki klimatycznej mogłoby coś zmienić (Jordan Bardela). Francja jest krajem o bardzo dużym znaczeniu w Europie i wypowiedzenie przez nią ETS ośmieliłoby podobne tendencje w innych krajach (przy czym słowo ,,wypowiedzenie" należy wziąć w cudzysłów, ponieważ prawnie byłoby to bardzo trudne w warunkach legislacyjnych UE). O wypowiedzeniu ETS głośno mówi też partia opozycyjna w Polsce, która najprawdopodobniej przejmie władzę również w 2027. Coraz większe wpływy w Niemczech zyskuje AfD, także atakująca unijną politykę klimatyczną jako szkodliwą. Pomijając mniejsze kraje - tyle na szczeblu krajowym. Zdecyduje ostateczny kształt nowej Komisji Europejskiej, która ma być powołana w 2029.
Wśród sceptyków ETS i nadmiernej polityki klimatycznej są nadzieje na wycofanie lub solidne poluzowanie ETS - a przynajmniej na usunięcie silnie inflacyjnego ETS2. Jednocześnie pojawia się jednak pogląd, że czym ETS mógł zaszkodzić Europie to już zaszkodził. Kluczowy moment w nowej rewolucji przemysłowej - jakim jest wejście w burzliwy rozwój AI, półprzewodników itp - już się zaczął. Ci, którzy spóźnili się na otwarcie nie mają możliwości po prostu dołączyć do gry o pełną stawkę od rundy drugiej. Na pewno ETS nie jest jedyną przeszkodą wewnętrzną, którą Europa sama ogranicza swoje możliwości.
BLOG:
Zakaz ogrzewania gazem w Polsce i w EU? Czy to prawda?
Certyfikat F-Gaz - co to jest i do czego służy?
Czyste Powietrze 2025: Nowa edycja programu
Nord Stream 2: z perspektywy czasu. Jak to rzeczywiście było?
Dyrektywa EPBD – co zmienia w przepisach dotyczących budownictwa i efektywności energetycznej?
Program Czyste Powietrze – na czym polega i jak skorzystać?
Zostaw komentarz